زمان تقریبی مطالعه: 2 دقیقه
 

تداخل (منطق)






تداخل، از اصطلاحات منطقی بوده و بر دو قضیه مختلف در کم و متحد در ساير امور، اطلاق می‌شود.


۱ - تعریف تداخل



دو قضيه‌اى را که در موضوع، محمول و لواحق آن دو و نيز کیف متفق باشند، ولى در کم مختلف باشند «متداخل» و نسبت ميان دو قضيه متداخل را «تداخل» گويند. دو قضيه متداخل يا هر دو موجبه هستند، مانند: «همه انسان‌ها حيوان هستند»‌ و «‌بعضى از انسان‌ها حيوان هستند»‌، يا هر دو سالبه، مانند: «هيچ انسانى دانا نيست»‌ و «بعضى از انسان‌ها دانا نيستند». دو قضيه را در صورت اول «متداخلتان در ايجاب»، و در صورت دوم «متداخلتان در سلب» گويند.
اين قضايا را از آن رو متداخل گويند که يکى از آنها داخل در ديگرى است زيرا يکى جزئى و ديگرى کلى است، و جزئى داخل در کلى است. بين دو قضيه متداخل تقابلى نيست؛ چون اختلاف در کيف ندارند.

۲ - احکام متداخلتان



۱. در دو قضيه متداخل، اگر قضیه کلیه صادق باشد قضیه جزئیه نيز صادق است؛ مانند: «هر انسانى ضاحک است» و «بعضى انسان‌ها ضاحک‌اند»، ولى عکس آن هميشه صادق نيست؛ مانند: «بعضى حيوان‌ها انسان‌اند» و «هر حيوانى انسان است».
۲. اگر قضيه جزئيه کاذب باشد قضيه کليه نيز کاذب است؛ مانند: «بعضي اسب‌ها انسان اند» و «همه اسب‌ها انسان اند»، ولى عکس آن هميشه صادق نيست؛ مانند: «همه حيوان‌ها انسان‌اند» و «بعضي حيوان‌ها انسان اند».
۳. متداخلتان ممکن است در صدق يا در کذب اجتماع يا افتراق داشته باشند، ليکن در صورت افتراق، هميشه قضيه جزئيه، صادق و قضيه کليه، کاذب خواهد بود، مانند: «همه انسان‌ها حيوان هستند» و «بعضى از انسان‌ها حيوان هستند».
[۲] ابوعلی سینا، الاشارات و التنبیهات، ص۳۰۷.
[۳] ابن مرزبان، بهمنیار، التحصیل، ص۷۹.
[۵] ابوعلی سینا، الشفا (منطق)، ج۳، ص۴۸.
[۷] شیرازی، قطب‌الدین، درة التاج (منطق)، ج۲، ص۱۱۷.
[۸] مجتهد خراسانی، محمود، رهبرخرد، ص۲۰۳.
[۹] خوانساری، محمد، فرهنگ اصطلاحات منطقی، ص۶۶.
[۱۰] خوانساری، محمد، منطق صوری، ج۲، ص۱۱۶.


۳ - پانویس


 
۱. طوسی، نصیرالدین، اساس الاقتباس، ص۹۷.    
۲. ابوعلی سینا، الاشارات و التنبیهات، ص۳۰۷.
۳. ابن مرزبان، بهمنیار، التحصیل، ص۷۹.
۴. حلی، حسن بن یوسف، الجوهرالنضید، ص۷۴.    
۵. ابوعلی سینا، الشفا (منطق)، ج۳، ص۴۸.
۶. مظفر، محمدرضا، المنطق، ص۱۹۹.    
۷. شیرازی، قطب‌الدین، درة التاج (منطق)، ج۲، ص۱۱۷.
۸. مجتهد خراسانی، محمود، رهبرخرد، ص۲۰۳.
۹. خوانساری، محمد، فرهنگ اصطلاحات منطقی، ص۶۶.
۱۰. خوانساری، محمد، منطق صوری، ج۲، ص۱۱۶.
۱۱. منطق نوین مشتمل بر:اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه تالیف صدرالدین شیرازی، ص۳۴۶.    


۴ - منبع



پایگاه مدیریت اطلاعات علوم اسلامی، برگرفته از مقاله «تداخل»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۰/۲۵.    


رده‌های این صفحه : اصطلاحات منطقی




آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.